Od tego zacznij
Sześć wskazówek w grafikach. Kliknij wybraną, żeby ją powiększyć lub pobrać.
Przesuń grafiki w bok, aby zobaczyć kolejne.
Przejdź do pełnego poradnika ↓
Co to jest dezinformacja?
Dezinformacja to celowe rozpowszechnianie treści, które wprowadzają w błąd. Może służyć wyłudzeniu pieniędzy, wpływaniu na decyzje lub podważaniu zaufania do konkretnej osoby czy instytucji.
Nie każdy błąd jest dezinformacją. Ktoś może udostępnić nieprawdziwą wiadomość, bo sam w nią uwierzył. Taką sytuację nazywa się czasem misinformacją. Z kolei fake news to potoczne określenie fałszywej wiadomości przedstawionej jak prawdziwy news.
Wprowadzać w błąd może także prawdziwe zdjęcie z innym podpisem, urwany cytat lub liczba bez wyjaśnienia, czego dotyczy. Dlatego warto sprawdzać nie tylko sam materiał, lecz także jego opis i kontekst.
Pięć pytań przed udostępnieniem
- Kto to opublikował? Sprawdź autora, redakcję i podane źródła. Jeśli masz tylko zrzut ekranu, poszukaj oryginalnego wpisu lub artykułu.
- Kiedy i gdzie to się wydarzyło? Data publikacji wpisu może być inna niż data zdarzenia. Stare nagranie nie potwierdza dzisiejszej wiadomości.
- Na czym opiera się ta informacja? Czy można otworzyć przywołany dokument, raport lub pełne nagranie? Czy rzeczywiście wynika z niego to, co napisano?
- Czy jest niezależne potwierdzenie? Sprawdź inne wiarygodne źródła. Kilka stron cytujących ten sam anonimowy wpis nie stanowi kilku potwierdzeń. Brak innych publikacji sam w sobie też nie dowodzi fałszu.
- Czy tytuł pasuje do treści? Przeczytaj całość. Zwróć uwagę, czy autor odróżnia ustalone fakty od opinii i przypuszczeń.
Jeśli nie możesz czegoś potwierdzić, możesz wstrzymać się z udostępnieniem. Nie musisz od razu rozstrzygać, czy to prawda, czy fałsz.
Jak sprawdzić zdjęcie lub film?
Wyszukaj zdjęcie albo kadr z filmu w Google Lens lub TinEye. To tzw. wyszukiwanie obrazem. Może pokazać wcześniejsze publikacje, inne podpisy lub szerszy kadr.
Porównaj opisy, daty i miejsca. Najstarszy znaleziony wynik nie musi być pierwszą publikacją zdjęcia. Wyszukiwarki nie obejmują całego internetu, a brak wyników nie potwierdza autentyczności.
W filmie zwróć uwagę na widoczne szyldy, język napisów i otoczenie. Spróbuj dotrzeć do pełnego nagrania, bo krótki fragment może pomijać ważne wyjaśnienie.
Deepfake: czy da się rozpoznać podrobione nagranie?
Deepfake to obraz, film lub dźwięk wygenerowany albo zmieniony z pomocą AI tak, że może uchodzić za autentyczny. Może np. przedstawiać osobę wypowiadającą słowa, których nigdy nie powiedziała. Oszuści wykorzystują takie materiały w reklamach podszywających się pod znane osoby.
Niedopasowany ruch ust, zniekształcona twarz lub nietypowy głos mogą wzbudzić podejrzenia. Nie są jednak rozstrzygającym dowodem: podobne błędy pojawiają się przez słabą jakość nagrania, montaż lub opóźnienie dźwięku. Z kolei dobrze przygotowany deepfake może wyglądać i brzmieć naturalnie.
Sprawdź pochodzenie nagrania
Poszukaj pełnej wersji, wypowiedzi autora i niezależnego potwierdzenia. Oficjalny profil jest pomocny, ale również może zostać przejęty. Wynik narzędzia do wykrywania AI traktuj jako wskazówkę, nie pewny werdykt.
Jeśli reklama obiecuje pewny zysk albo niezwykłe działanie produktu, sprawdź samą ofertę. Nawet prawdziwe nagranie znanej osoby nie potwierdza tych obietnic.
Ktoś dzwoni głosem bliskiej osoby i prosi o pieniądze
Narzędzia AI mogą naśladować głos na podstawie nagrania. Dlatego znajomy głos nie wystarcza, by potwierdzić tożsamość rozmówcy, zwłaszcza gdy prosi o pilny przelew lub zachowanie tajemnicy.
- Zakończ rozmowę i oddzwoń na numer, który masz zapisany, a nie na numer podany przez rozmówcę.
- Jeśli nie możesz się dodzwonić, skontaktuj się z inną bliską osobą, która pomoże sprawdzić sytuację.
- Możecie wcześniej ustalić w rodzinie hasło na takie sytuacje. Nie powinno to być coś, co łatwo znaleźć w mediach społecznościowych.
Więcej o fałszywych telefonach i o tym, co zrobić po przekazaniu pieniędzy, znajdziesz w poradniku o phishingu.
Gdzie szukać sprawdzonych informacji?
Analizy konkretnych wypowiedzi i popularnych wiadomości publikują m.in. Demagog, FakeHunter (PAP) i Konkret24. Możesz też użyć Google Fact Check Explorer, wyszukiwarki takich analiz.
Przeczytaj uzasadnienie i sprawdź, do jakiej wersji wiadomości oraz daty odnosi się analiza. Brak artykułu na dany temat nie oznacza, że informacja jest prawdziwa.
Co może zrobić fundacja lub stowarzyszenie?
- Podaj na swojej stronie oficjalne profile i linki do zbiórek, żeby darczyńcy mogli je sprawdzić.
- Zabezpiecz konta administratorów uwierzytelnianiem dwuskładnikowym.
- Gdy ktoś podszywa się pod organizację, zgłoś profil w serwisie i opublikuj krótki komunikat z linkiem do prawdziwej zbiórki.
- Przed publikacją sprawdzaj liczby, cytaty i zdjęcia. Jeśli popełnisz błąd, popraw go i wyjaśnij, co się zmieniło.
- Przy materiałach tworzonych z pomocą AI wyjaśniaj ich charakter, jeśli odbiorca mógłby pomylić je z dokumentacją prawdziwego zdarzenia. O obowiązkach prawnych piszemy w poradniku dotyczącym AI Act.